آرشیو به صورت عمومی به طبقهبندی اسناد، اوراق و یا اشیایی گفته میشود که ساختاری کاملا مستند میطلبد. ولی در هنر معاصر با تعریفی فراتر از تعاریفی که در گذشته داشتیم مواجه میشویم، مانند استفاده از عناصر و اسناد به عنوان ابژه و یا کارکردی مستقیم برای خلق اثر، و فراتر از این، راهی برای سازمان دادن پروژههای هنری که از طریق آن میتوان منابع آرشیوی را به عنوان اثری هنری قلمداد نمود. از لحاظ گردآوری و نمایش میتوان گفت آرشیو در هنر معاصر معنای بسیار وسیعی دارد و راهی جدا و خلاقانه در توسعهی فکری هنر معاصر و تاریخ و پیرامون شکل میدهد.
این روند در ابتدا شاید ساختاری بینارشتهای و یا استفادهی کار مادهای به عنوان پیشزمینه و یا کمکرسان اثر قلمداد میشد، اما به تدریج ثابت شد که منابع آرشیوی در خود اثر و پروژههای هنری، ادغام شده و قالبی هنری میگیرد. این برخورد جدا از آثاری است که منابع آرشیوی در الویت خلق آن اثر جای دارند.
به تدریج با سرعتگرفتن دسترسی به اطلاعات و پاسخ به کنجکاویها، نگرش به چنین مسائل و در دسترس قرار دادن آنها، دچار تغییر و تحولی عمیق و پیچیدهتری گشت و حتی کارکرد خود را از مستندنگاری به پروژههایی مستقل و پیچیدهای مانند پروژههای هنری رساند. بررسی این گونه نگاه و پرداختن در قالبها و ایدههایی در هنر معاصر از جنبههای آرشیو کردن و گردآوری اسناد، اشیا و عناصر مرتبط با اهداف تعیین شده جزو علاقهمندی هنرمندان و گردآورندگان هنر شد.
طی صدسال اخیر، هنرمندان و صاحبنظران در هر مورد به ایفای نقش پرداختند و این ایده که میتوان آرشیوی از عناصر و مفاهیمی در قالب هنر معاصر ارائه نمود، جذابیت فراوان، زبانی گویا، پیشینهی محکم تاریخی و مستند با کارکردهای گوناگون هنر معاصری یافت.
در این میان به تدریج نگرشهای توسعهیافته جایی برای سازماندهی و ساختن کالبدی ویژه در نگرشهای آرشیوی فضایی برای سازمانها و بنیادها و موزههایی باز کرد که تمایلی به ایفای نقش در این موارد داشتند؛ موزهها و مکانهایی که متمرکز به گردآوری، دستهبندی و ارائهی پروژههای این چنینی هستند. تمایز این گونه مکانها با موزهها و بنیادهای دیگر حاکم، نگرشی چند وجهی به تاریخ، مستندنگاری و هنرمعاصر از دریچهی آرشیو و هنرمعاصر میباشد که میتواند پروژههایی را توام با بازخوانی تاریخی از گونههای متفاوت را با هنر معاصر چنان درهمآمیزد که کالبدی ویژه به آن ببخشد و در نهایت یکپارچگی تاریخ و مستندنگاری هنر را ایفا کند. و این رویکرد گاه از یک تکه سند و یا شیای شروع شده و به وجههای گوناگونی میتواند برسد که در حالتهای عادی آرشیوی نمیتوان متصور شد و این از به کارگیری نیروی فزایندهی هنر معاصر و جنبههای خلاقانه و نهفتهی آن برمیخیزد که میتوان حتی با کوچکترین ردپا، بزرگترین افشاگریهای نهفته را با زبانی خلاق و نوین و قابل بازخوانی ارائه داد.
با این رویکرد و چشمداشت، موزه آرشیو ناصر بخشی که در طی بیست سال توسعهی کاری خود به دنبال راهی برای بیان و ایجاد لابراتواری با نگرش آرشیو محور به هنر معاصر بود، از سال ۱۴۰۰ آغاز به کار کرد، که محور فعالیت این مجموعه، پرداختن به جنبههای نهفته و گوناگون آرشیو و ارتباط آن با هنر معاصر میباشد.
جمعآوری، تبیین و ارائهی پروژههایی در قالب چیدمانهای هنرمعاصری که به صورت کامل نگرشی آرشیوی و هنر معاصری داشته باشد و در این راستا، چگونگی ورود به مباحث آرشیوی و ارتباط آن با هنر را بررسی کرده و سعی در گردآوری اقلام خود نموده و با این مجموعه فعالیتها، راهی برای بروز جنبههای نهفته، تاریخ و حافظهی جمعی را جستوجو میکند.
با مطالعهی پروژههایی که در ایران قالب مستقل در این رابطه داشته باشد میتوان به این نتیجه رسید که هرگز جنبههای مستقلی به خود نگرفتهاست. در طی سالیان، هنرمندان، صاحبنظران و سازمانها همه در این رابطه پروژههایی قابل تعمل و تحسینبرانگیز ارائه کردهاند که میتوان نقطهی شروعی برای بررسی چنین رهیافتهایی اعلام نمود. و موزههایی همچون موزه آرشیو ناصر بخشی ادامهی سازمانیافته و متمرکز شده و نوعی متمایز از چنین فعالیتهایی است که در گذشته شکل داده شدهاست و این جنبهی تمایز به بررسی اجتماع و فرهنگ و سیاست و جنبههای گوناگون مطالعهی حافظهی جمعیمان برمیگردد که از دریچهی هنر معاصر مطالعه میشود.
روند نگرش به اینگونه پروژهها در موزه آرشیو را به اختصار میتوان این چنین بیان کرد:
۱.مطالعهی حافظهی جمعی از دریچهی هنرمعاصر
۲.ردیابی جنبههای نهفتهی حافظهی جمعی
۳.گردآوری و مستندنگاری اسناد و اشیا
۴.پالایش و بازخوانی آثار گردآوری شده
۵.گردآوری و یا خلق آثار هنری معاصر با رویکرد مشابه مستندات گردآوریشده
۶.پژوهش و تحقیق در چگونگی ارتباط مستندات با هنر معاصر
۷.شکلگیری و کیوریتکردن پروژهها
۸.فضاسازی و تعریف پروژه برای ارائه
۹.چاپ پژوهش، آثار و پروژهی ارائه شده
نمونههایی از پروژههای ارائه شده:
۱.نامههای مهاجران پنجاه سال اخیر
۲.کودکان کار دههی سی و چهل شمسی
۳.عکسهای آلبوم زندانیان دهه سی شمسی
۴.لایههای نهفته روی جلدهای دویست الی سیصد سال گذشته از دید طراحیهای کشف شده و ارتباط آن با طراحی
۵.نامههای رزمندگان جنگ ایران و عراق، گرافیک پاکتها و ارتباط آن با طراحی معاصر